Niezwykła kobieta w świecie językoznawców XX wieku opanowanym głównie przez mężczyzn. Maria napisała własnoręcznie słownik uznawany przez wielu za najlepszy słownik języka hiszpańskiego dostępny na rynku. Napisała. Słownik. I to jaki!

María Moliner urodziła się w 1900 roku. Była świetną uczennicą, szybko została zmuszona do podjęcia pracy, by pomóc w utrzymaniu matki i rodzeństwa. Na pewno nie było jej lekko. W 1921 roku miała już w ręku dyplom magistra historii wydany przez Uniwersytet w Saragossie. Zaraz potem podjęła pracę w Archiwum i Bibliotece. Otoczyła się książkami, pochyliła się nad tekstami… i tak już jej zostało. Zanim zaczęła pracować nad słownikiem, wyszła za mąż i urodziła czwórkę dzieci. Wciąż pracowała. Była, między innymi, pierwszą kobietą, która wykładała na Uniwersytecie w Murcji. Przygoda z tworzeniem słownika zaczęła się w latach pięćdziesiątych.

Zaczęło się w latach pięćdziesiątych

W 1952 roku w ręce Marii wpadł słownik Hornby’ego Learner’s Dictionary of Current English. Znała słownik RAE i pomyślała, że zrobi taki słownik użytkowy, jak ten angielski. Zakładała, że zajmie jej to „dwa latka”. Podobno jednym z oficjalnych powodów, dla których zaczęła prace nad słownikiem były kwestie materialne – chciała pomóc synowi ukończyć studia medyczne. Z perspektywy czasu, badacze jej biografii oceniają, że to mógł być po prostu znak czasu. Kobieta lat 50 XX wieku nie mogła się ot tak po prostu poświęcić wielkiej pasji. Nie mogła (a przynajmniej – nie powinna) „dla przyjemności” zarywać noce, a czasem pewnie też zapominać o przygotowaniu wyszukanego posiłku dla rodziny. Potrzebowała solidnego, przyziemnego, najlepiej ekonomicznego motywu, który zostałby bez problemu zaakceptowany przez ówczesne społeczeństwo.

Nad swoim słownikiem María Moliner pracowała z domu. Rozkładała swoje notatki i pomoce na stole w rodzinnej jadalni i dzień po dniu posuwała na przód mrówczą pracę nad dwutomowym słownikiem, którego wartość doceniają rodowici użytkownicy języka i osoby uczące się hiszpańskiego.

W słowniku znajdziemy dedykację: dla męża i dzieci, która jest jednocześnie prośbą o wybaczenie: to im słownik skradł cenny czas z żoną i matką. Ile czasu? Ukończenie słownika zajęło Marii 15 lat. Pierwsza edycja tego słownika, który przeszedł do historii, jako María Moliner lub DUE (Diccionario de uso del español) ukazała się w 1966 roku. Aktualna, czwarta już edycja pochodzi z 2016 roku.

„A mi marido i a nuestros hijos les dedico esta obra terminada en restitución de la atención que por ella les he robado” (M. Moliner)

Niestety niedługo po wydaniu słownika (1973), u Marii pojawiły się pierwsze objawy degenerującej mózg choroby, która pogłębiała się z każdym rokiem. Maria Moliner zmarła w 1981 roku.

Diccionario de uso del español

DUE w zamyśle autorki jest słownikiem autentycznego języka hiszpańskiego, zbiorem i wyjaśnieniem wyrazów, wyrażeń i zwrotów żywych w języku i stosowanych przez Hiszpanów jej czasów. Pracowała ze słownikiem Królewskiej Akademii Języka Hiszpańskiego, z którego wybrała tylko te wyrazy i znaczenia, które rzeczywiście są żywe w języku powszechnym. Szczególną uwagę María przyłożyła do tworzenia definicji. Chciała za wszelką cenę uniknąć błędnego koła, jakie spotyka się w wielu definicjach słownika RAE (DLE).

Takie definicje zwane „definiciones circulares” zazwyczaj oferują synonim dla wyszukiwanego hasła, który – jeśli podążymy za tym synonimem i poszukamy jego znaczenia w słowniku – odniesie nas z powrotem do hasła wyszukanego w pierwszej kolejności. Na przykład dla hasła comido w RAE definicja to „que ha comido”. Jeśli nie znamy znaczenia „comido” (a nie znamy, skoro szukamy go w słowniku), to taka definicja zdecydowanie nie rozwiąże naszych problemów.

Porównajmy kilka przypadkowo wybranych definicji: lógico, coloquial, amor i zwrot cantar las cuarenta.

Lógico

W słowniku RAE: LÓGICO „Perteneciente o relativo a la lógica” i „Conforme a las reglas de la lógica” (to dwa pierwsze znaczenia dla tego hasła). Musimy więc zejść do kolejnych punktów w tym haśle i odszukać znaczenie rzeczownika lógica, aby w jakiś sposób zrozumieć znaczenie przymiotnika.

W DUE LÓGICO (przymiotnik) tłumaczony jest jako „aprobado por la razón como bien deducido bien pensado”, dopiero w drugiej części definicji pojawia się „de la lógica o conforme a sus leyes o normas, o del pensamiento”.

Coloquial

COLOQUIAL to zgodnie z definicjalmi RAE: „Perteneciente o relativo al coloquio” (czy wiemy, czym jest coloquio?) i „Propio de una conversación informal y distendida.”

DUE definiuje COLOQUIAL w następujący sposób: „se aplica a las expresiones propias del lenguaje usado corrientemente en la conversación, pero impropias del lenguaje escrito o literario.

Amor

AMOR (miłość) w RAE opisana jest raczej schematycznie. „Sentimiento intenso del ser humano que, partiendo de su propia insuficiencia, necesita y busca el encuentro y unión con otro ser.”

W DUE czytamy: AMOR „sentimiento experimentado por una persona hacia otra, que se manifiesta en desear su compañía, alegrarse con lo que es bueno para ella y sufrir con lo que es malo.” Jeśli kiedyś w wyniku upadku z drabiny w bibliotece stracę pamięć i będę potrzebowała przypomnienia, czym jest miłość, błagam, podsuńcie mi tę drugą definicję. Pierwsza niech pozostanie dla robotów.

Cantar las cuarenta

Zwrot CANTAR LAS CUARENTA RAE definiuje w taki sposób: „Lograr un triunfo resonante en cualquier actividad.” DUE robi to znacznie bardziej opisowo, czytamy: „decir claramente a alguien las quejas que se tienen de él. Reprochar, verdades. // Obtener un triunfo resonante.

Słownik Marii jest o tyle niezwykły, że oprócz doskonale przemyślanych i rzeczywiście użytkowych definicji zawiera mnóstwo synonimów, przykładów, całe katalogi słów i wyrażeń pokrewnych, notatki gramatyczne i wskazówki, co do użycia różnych wyrazów. Jeśli na przykład uczymy się wyrazu DOLOR, w DUE znajdziemy całą listę czasowników, z którymi wchodzi w kolokacje: „sentir, tener, dar, desaparecer, marcharse, quitarse, calmarse, dar tregua”. Pojawiają się też (po definicjach i wyjaśnieniach), rzeczowniki o znaczeniach zbliżonych: „aflicción, padecimiento, pena”. DUE to słownik monumentalny, ale zarazem bardzo przystępny i niezwykle praktyczny. Słyszy się czasem o pasjonatach, którzy uczyli się języka… ze słownika. Myślę, że z DUE to byłoby całkiem do wykonania (choć jest to oczywiście szaleńczy pomysł)

María Moliner i RAE

A więc María Moliner stworzyła arcydzieło, dzięki któremu zasłużyła sobie, jako pierwsza w historii kobieta, na miejsce w szeregach akademików RAE. Tak, zasłużyła sobie niewątpliwie, ale miejsca nie otrzymała. Znalazło się na pewno mnóstwo powodów i wymówek, z których żadne nie wydają się logiczne (bo była kobietą? bo napisała TYLKO jedną „książkę”? bo nie była z wykształcenia filolożką?). Historia Marii i jej odrzucenie przez RAE odbiły się dużym echem w społeczeństwie hiszpańskim, w którym coraz silniej rozbrzmiewały już hasła feminizmu i równouprawnienia. A w RAE do 1978 roku nie było przecież żadnej kobiety…

Na koniec jeden z najsłynniejszych cytatów Marii Moliner:

“El diccionario de la Academia es el diccionario de la autoridad. En el mío no se ha tenido demasiado en cuenta la autoridad. Si yo me pongo a pensar qué es mi diccionario me acomete algo de presunción: es un diccionario único en el mundo” (Maria Moliner).

Z okazji Dnia Kobiet, życzę wszystkim kobietom i mężczyznom, by nie zabrakło nam pasji do rozwijania naszych zainteresowań i tworzenia zgodnie z naszymi przekonaniami.